Serişdeler Howpsuzlyk we siziň hukuklaryňyz
Sanly howpsuzlyk we daşary ýurtdan basyş
Size daşary ýurtdan haýbat atsalar ýa-da sizi yzarlasalar näme etmeli we telefony, akkauntlary hem-de ýazyşmalary nädip goramaly.
Bu umumy maglumat, hukuk maslahaty däl: QARAVAN-da hukukçy ýok. QARAVAN ABŞ-a girmäge kömek etmeýär we wiza, çakylyk, hemaýatkärlik ýa-da ewakuasiýa resmileşdirip bilmeýär. Öz işiňiz boýunça ygtyýarnamaly immigrasiýa aklawçysyna ýa-da ABŞ-nyň Adalat ministrligi tarapyndan akkreditlenen wekile ýüz tutuň.
FBI-nyň kesgitlemesine görä, transmilli repressiýalar (transnational repression) – bu başga bir ýurduň hökümetiniň diasporadan we emigrasiýadan bolan adamlary gorkuzmak, dymdyrmak, mejbur etmek ýa-da olara zyýan ýetirmek üçin öz serhetlerinden daşarda yzarlamagy: gözegçilik, yzarlap kemsitmek, haýbat, yzyna gaýtmaga mejbur etmek, garyndaşlara basyş, hakerlik, hüjümler.
Köplenç basyş astyna aktiwistler, adam hukuklaryny goraýjylar, dissidentler, žurnalistler, syýasy garşydaşlar, dini we etniki azlyklar, şeýle hem grin-kartaly, ABŞ-nyň raýatlygy bolan ýa-da ABŞ-da doglan diaspora adamlary, olaryň garyndaşlary we dostlary düşýär. FBI ABŞ-da raýatlygyňyza garamazdan azatlyklaryňyzyň goralýandygyny ýazýar.
Telefon we akkauntlar baradaky maslahatlar Electronic Frontier Foundation-yň (EFF, sanly hukuklary goraýan gurama) Surveillance Self-Defense gollanmasyndan alnan; onuň rus dilindäki görnüşi bar. Gorag siziň howpuňyza bagly: ýönekeýden başlaň.
Iň esasy
- Size howp abanýan bolsa, 911-e jaň ediň. Size daşary ýurtdan haýbat atýan ýa-da sizi yzarlaýan bolsalar, bu barada FBI-a tips.fbi.gov arkaly habar beriň.
- Size hakerlik hüjümi edilen bolsa ýa-da gözegçilikden şübhelenýän bolsaňyz, Access Now-yň Digital Security Helpline-y gije-gündiz 10 dilde, şol sanda rus dilinde işleýär we iki sagadyň dowamynda jogap berýär.
- Telefonyňyza uzyn parol goýuň, akkauntlar üçin iki faktorly goragy ýa-da giriş açaryny açyň we Signal-da ýazyşyň.
Gözegçilik we yzarlap kemsitmek
Adamy gözegçilikde saklaýarlar, yzarlaýarlar we kemsidýärler.
Haýbat we gorkuzmak
Dymdyrmak üçin göni ýa-da başgalaryň üsti bilen haýbat atmak.
Watandaky garyndaşlaryň üsti bilen basyş
Size täsir etmek üçin watandaky garyndaşlaryňyza ýa-da dostlaryňyza haýbat atýarlar ýa-da olary tussag edýärler.
Yzyna gaýtmaga mejbur etmek
Adamdan gelip çykan ýurduna gaýdyp barmagyny talap edýärler.
Kazyýetler, emläk we resminamalar arkaly basyş
Kazyýet hak isleri, aktiwleri tussag etmek, resminamalary, meselem, pasportlary saklap galmak.
Hakerlik we internetdäki kampaniýalar
Akkauntlara we enjamlara hakerlik hüjümi, adama garşy ýalan maglumat kampaniýalary.
Hüjümler
Hüjümler, adam ogurlamaga ýa-da öldürmäge synanyşyklar. Howp häzir abanýan bolsa, 911-e jaň ediň.
Howp häzir bolsa, 911-e jaň ediň
Terjimeçini birikdirmekleri üçin «Russian» diýiň.
Subutnamalary ýazyp alyň we saklaň
Seneleri, atlary, telefon belgilerini we akkauntlaryň atlaryny ýazyp alyň, habarlaryň skrinşotlaryny ediň, sahypalaryň salgylaryny saklaň we ýazyşmalary pozmaň.
FBI-a habar beriň
tips.fbi.gov saýtyndaky formany dolduryň. FBI ABŞ-da raýatlygyňyza garamazdan azatlyklaryňyzyň goralýandygyny nygtaýar.
FBI-nyň ýatlatmasyny okaň
Threat Intimidation Guide – FBI-nyň haýbat atylanda näme etmelidigi barada iňlis we başga köp dillerdäki ýatlatmasy. Rus dilindäki görnüşini FBI-nyň transmilli repressiýalar baradaky sahypasynda gözläň.
Hakerlik we gözegçilik ýagdaýynda kömek soraň
Access Now-yň Digital Security Helpline-y aktiwistlere, žurnalistlere we adam hukuklaryny goraýjylara kömek edýär: hüjüm eýýäm dowam edýän bolsa, gyssagly kömek ederler, howp öňde bolsa, ony bahalandyrmaga we goragy güýçlendirmäge kömek ederler.
Hukukçyňyza aýdyň
Eger immigrasiýa işiňiz dowam edýän bolsa, bolan waka barada hukukçyňyza aýdyň we saklan materiallaryňyzy görkeziň.
Nämäni we kimden goraýandygyňyzy kesgitläň
Özüňize jogap beriň: nämäni we kimden goraýarsyňyz, goranmaly bolmagyňyz näçe ähtimal, şowsuzlyk näme bilen howp salýar we muňa näçe güýç sarp etmäge taýýarsyňyz. Jogaplara görä howpsuzlyk meýilnamasyny düzüň (ony howp modeli diýip hem atlandyrýarlar). Hemme zady yzly-yzyna gurnamaň: ulgam näçe ýönekeý bolsa, onda ejiz ýerler şonça az bolýar.
Telefonyňyza uzyn parol goýuň
EFF ýatda saklamak we ýygnamak aňsat bolan 8–12 tötänleýin nyşandan ybarat paroly maslahat berýär: güýçli parol bolmasa, telefony döwüp açmak has aňsat. iPhone-da ony «Settings» → «Face ID (ýa-da Touch ID) & Passcode» bölüminde üýtgedýärler.
Barmak yzyny ýa-da ýüz tanamany ulanmalydygyny çözüň
Barmak yzy ýa-da ýüz has amatly, ýöne EFF-iň bahalandyrmagyna görä, ABŞ-da bu ugurdaky kanun heniz üýtgeýär we ýatdaky parol, adatça, has ygtybarly goralýar. Çözmek size bagly; şübhäňiz bar bolsa, hukukçydan soraň. Howa menzilinde we serhetde CBP-niň telefony barlamaga hukugy bar, ýöne muny seýrek edýär; CBP-niň aýtmagyna görä, syýahatçy enjamy barlap bolar ýaly görnüşde görkezmäge borçly, parol ýa-da şifrleme bilen ýapylan enjamy bolsa saklap ýa-da alyp bilerler ýa-da oňa garşy başga çäreler görüp bilerler. Syýahatdan öň hukukçydan soraň.
Iki faktorly goragy açyň
Iki faktorly gorag (2FA) girişde paroldan başga ikinji tassyklamany talap edýär. EFF SMS-iň ýerine autentifikator programmasyny, giriş açaryny ýa-da fiziki açary maslahat berýär: SMS-däki kodlary ele salyp bolýar. Belgiňizi başga biriniň SIM-kartyna geçirip bilmezleri ýaly, aragatnaşyk operatoryndan ony PIN-kod ýa-da söz paroly bilen goramagy haýyş ediň. Girişi ýitirmezlik üçin ätiýaçlyk kodlary saklaň.
Habardaky salgylanma boýunça paroly girizmäň
Fişing (phishing) – zyýansyz ýaly görünýän, emma hakykatda salgylanma boýunça geçmäge, goşundyny açmaga ýa-da galp saýtda paroly girizmäge mejbur edýän hat, SMS ýa-da habar. Brauzerdäki salga serediň, iberijiniň salgysyna ynanmaň, şübheli habary başga ýol bilen barlaň, programmalary täzeläň. Eger tanyş ses pul ýa-da adaty bolmadyk bir zat soraýan bolsa, kimdigini başga ýol bilen tassyklamagy haýyş ediň.
Signal-da ýazyşyň
Signal gatnaşyjylaryň arasyndaky habarlary we jaňlary şifrleýär, ýöne programma hemmelerde bolmaly. Hasaba durmak üçin telefon belgisi gerek. Sazlamalarda hasaba alyşy bloklamagy (PIN-i ýazyp alyň), ýitip gidýän habarlary we ekrany bloklamagy açyň we wagtal-wagtal baglanyşykly enjamlaryň sanawyny barlaň.
Telegram-yň hemme zady şifrlemeýändigini ýatda saklaň
Telegram-yň özüniň ýazyşy ýaly, adaty çatlar we toparlar onuň serwerlerinde saklanýar we başdan-ahyr şifrleme bilen goralmaýar; ol diňe ýekeme-ýeke «gizlin çatlarda» we jaňlarda bar. Size zyýan ýetirip biljek gürrüňler üçin Signal-y ýa-da gizlin çaty saýlaň.
Telefonyňyzda içalyçy programmalaryň bardygyny barlaň
Içalyçy programma (stalkerware) siziň gözleg soraglaryňyzy, ýerleşýän ýeriňizi, habarlaryňyzy, suratlaryňyzy we jaňlaryňyzy gizlinlikde başga adama görkezýär. Öýdäki zorluga garşy guramalaryň we howpsuzlyk hünärmenleriniň birleşigi bolan Coalition Against Stalkerware jebir çekenler üçin kömek bölümini alyp barýar.
Haýsy gorag derejeleri bar we olar kime gerek
| Näme edýär | Näme bilmeli | |
|---|---|---|
| Telefondaky uzyn parol | Gulplanan telefony döwüp açmagy kynlaşdyrýar | Hemmelere laýyk; paroly ýatdan bilmeli |
| Iki faktorly gorag, giriş açary (passkey) ýa-da fiziki açar (security key) | Girişde ikinji tassyklamany talap edýär; giriş açary we fiziki açar galp saýtlardan goraýar | Telefony ýa-da açary ýitirseňiz, akkaunta girip bilmän galyp bilersiňiz: ätiýaçlyk kodlary saklaň |
| Signal | Programmany ikisi hem gurnan gatnaşyjylaryň arasyndaky habarlary we jaňlary şifrleýär | Hasaba durmak üçin telefon belgisi gerek; gürrüňdeşiňiz hem Signal-y ulanmaly |
| Advanced Protection (Google akkauntynyň giňeldilen goragy) | Maksatly hüjüm edilip bilinjek adamlar üçin: diňe giriş açary ýa-da fiziki açar bilen giriş, ýüklemeleriň has berk barlagy, maglumatlara diňe barlanan programmalar girip bilýär | Azyndan bir giriş açary ýa-da fiziki açar gerek; açar ýitse we siz hiç bir enjamda akkaunta girmedik bolsaňyz, dikeltmek birnäçe gün alyp biler |
| Apple-yň Lockdown Mode-y (bloklama tertibi) | Çylşyrymly içalyçy programma bilen hüjüm edilip bilinjek az sanly adam üçin iň güýçli gorag: habarlardaky goşundylar, çylşyrymly web tehnologiýalary, nätanyşlardan gelýän FaceTime jaňlary, enjama girmek we goragsyz ulgamlara birikmeler çäklendirilýär | Telefon adatdakysy ýaly işlemeýär: programmalaryň, saýtlaryň we funksiýalaryň bir bölegi çäklendirilýär; Apple adamlaryň köpüsiniň beýle hüjüme sezewar bolmaýandygyny ýazýar |
FBI: transmilli repressiýalar barada habar bermek
Islendik status
FBI daşary ýurtdan yzarlanýan adamlardan raýatlygyna garamazdan habarlary kabul edýär. Habary onlaýn tips.fbi.gov arkaly berip bolýar. Saýtda Threat Intimidation Guide ýatlatmasy bar.
Access Now, Digital Security Helpline
Islendik statusMugt
Bütin dünýädäki aktiwistlere, žurnalistlere, blogerlere we adam hukuklaryny goraýjylara 10 dilde, şol sanda rus dilinde gije-gündiz tehniki kömek; iki sagadyň dowamynda jogap berýärler. Raýat jemgyýeti üçin mugt. Ilki siziň ýagdaýyňyzyň laýyk gelýändigini barlaýarlar. Ýüz tutmak üçin salgy saýtda görkezilen.
EFF Surveillance Self-Defense
Islendik statusMugt
EFF-iň gözegçilikden goranmak boýunça gollanmasy. Rus dilindäki görnüşi bar: esaslar, howplary bahalandyrmak, Signal, iki faktorly gorag, fişingden goranmak, iPhone-da bloklama tertibi.
Apple: Lockdown Mode
Islendik status
Bloklama tertibi nämäni çäklendirýär we ony iPhone-da, iPad-da we Mac-da nädip açmaly. Bu tertip aýratyn çylşyrymly usullar bilen hüjüm edilip bilinjek örän az sanly adam üçin döredilen.
Google: Advanced Protection Program
Islendik status
Maksatly hüjüm edilip bilinjek adamlar üçin Google akkauntynyň giňeldilen gorag maksatnamasy. Girmek üçin giriş açary ýa-da fiziki howpsuzlyk açary gerek.
Coalition Against Stalkerware
Islendik status
Öýdäki zorluga garşy guramalaryň we maglumat howpsuzlygy hünärmenleriniň birleşigi. Saýtda içalyçy programmalaryň nämedigini düşündirýärler, jebir çekenler üçin bölümler we «Get Help» bölümi bar.
- Transmilli repressiýalar (transnational repression)
- Bir ýurduň hökümetiniň öz çäklerinden daşardaky adamlara edýän basyşy: gözegçilik, haýbat, yzyna gaýtmaga mejbur etmek, garyndaşlara basyş, hakerlik.
- Başdan-ahyr şifrleme (end-to-end encryption)
- Habary diňe ýazyşmaga gatnaşyjylaryň okap bilýän şifrlemesi.
- Iki faktorly gorag (two-factor authentication, 2FA)
- Akkaunta iki tassyklama bilen girmek: parol we ikinji faktor, meselem, programmadaky kod ýa-da fiziki açar.
- Giriş açary (passkey)
- Bir saýta girmek üçin enjamyňyzda döredilýän maglumatlar; olar paroly we ikinji faktory çalyşýar we galp saýt olary ulanyp bilmeýär.
- Fiziki howpsuzlyk açary (security key)
- Girişde telefona ýa-da kompýutere birikdirilýän enjam; bu iki faktorly goragyň iň ygtybarly görnüşi.
- Fişing (phishing)
- Zyýansyz ýaly görünýän, emma hakykatda sizi paroly bermäge ýa-da zyýanly programma gurnamaga mejbur edýän habar ýa-da salgylanma.
- Howpsuzlyk meýilnamasy (security plan, howp modeli)
- Nämäni, kimden goraýandygyňyz, munuň näçe ähtimaldygy we munuň näme bilen howp salýandygy baradaky soraglara jogaplar.
- Içalyçy programma (stalkerware)
- Başga biriniň enjamyny: habarlaryny, jaňlaryny, ýerleşýän ýerini we suratlaryny gizlinlikde yzarlamaga mümkinçilik berýän programma.